مهرگان ( 16 مهر ) ، « 208 » كه در اصل به پايان زمستان مربوط مىشد ، « 209 » به زودى به جشنى پاييزى تبديل شد و گهگاه نيز تا اواخر پاييز به تعويق مىافتاد . « 210 » امكان داشت كه عيد ( مثلا در سال 120 ه / 738 م ) به ماه ژوئيه يا اوت [ تير يا مرداد ] بيفتد ، « 211 » امّا به طور كلى در سپتامبر [ مهر ] بود . حتى يك‌بار هم فاصلهء آن با نوروز يكسان نماند ، در اين‌باره علاوه بر عدد 169 روز « 212 » ذكرى نيز از 194 روز « 213 » شده است كه فقط اين يكى با تاريخ 16 مهر مطابقت مىكند . « 214 » تحت اين شرايط ، براساس تقويم ايرانى حتى موعد پرداخت خراج نيز ثابت نبود . خليفه متوكّل موعد سال 243 ه / 857 م را با منظور كردن يك كبيسه نوروزى « 215 » به 17 ژوئن و معتضد در سال 282 ه / 895 م آن را به 11 ژوئن

--> ( 208 ) . توضيحات از اين پس در Christensen , 166 , Anm 5 u 167 تغيير مىكند . رجوع كنيد در اين‌باره به منابع پاورقى 3 همان‌جا و نيز Graf II . 114 ؛ همچنين ; R . Levy in der EI , III , 959 Josef Markwart : Das Nauroz , Seine Geschichte und Seine Bedeutung'' , im Dr . Modi Memorial Volume , ( Bombay 1930 ) , S . 709 - 765 B . ( 209 ) . در عراق و فارس مردم در اين مراسم آجيل ، سير ، گوشت ( خام ) و نيز غذاهاى گرم و نوشيدنى مىخوردند و مسابقات اسب‌سوارى و مراسمى شبيه بالماسكه ترتيب مىدادند : مسعودى : مروج الذهب ، ج 3 ، ص 413 و بعد . - درباره جشنهاى تقويم ساسانيان به طور كلّى رجوع كنيد به : بيرونى : آثار الباقيه ، ص 233 - 215 ( سغديان و خوارزميان ، همان كتاب ، ص 242 - 233 ) . و نيز Schwarz VII 857 . ( 210 ) . بيرونى : آثار الباقيه ، ص 223 - ثعالبى : يتيمة الدهر ، ج 4 . ص 65 - Mez 402 . ( 211 ) . در سال 112 ه / 730 م مىبايستى مهرگان كمى بعد از 26 نوامبر ( اول رمضان 712 ه ) جشن گرفته شده باشد : ابن اثير : الكامل ، ج 5 ، ص 63 - درباره وضع عرفى و « شرعى » جشن نوروز در كنار يكديگر رجوع كنيد به صولى : الاوراق فى اخبار آل عباس و اشعارهم ، ترجمه كانارد ، ج 1 ، ص 63 ، پاورقى 1 . ( 212 ) . مىبايست در آن زمان به ماه رجب ( 24 ژوئن - 23 ژوئيه ) يا كمى بعد از آن افتاده باشد : ابن اثير : الكامل ، ج 5 ، ص 79 - در اين‌باره همچنين نگاه كنيد به Wellhausen , Arab . 287 Anm . 1 . ( 213 ) . مسعودى : مروج الذهب ، ج 3 ، ص 413 و بعد . ( 214 ) . دمشقى : 279 . - Kremer , C . G . II 80 f . ( 215 ) . ابن حوقل : المسالك و الممالك ، ص 308 ، 341 . - نوع سال كبيسه قديمى را كه قمى : تاريخ قم ، ص 146 ذكر مىكند ( 2 ماه ) قابل تعيين نيست ، زيرا كه تطابق « اول خرداد سال 184 يزدگردى يا چهارشنبه 16 ربيع الثانى سال 182 هجرى قمرى » ( ششم ژوئن 798 م ) امكان ندارد ، و سال 184 يزدگردى ( به‌عنوان سال خورشيدى ) مطابق با 17 / 816 ميلادى است . البتّه روزهاى هفته تطابق دارد .